Sięgamy dziś po kolejny fragment „Historii kościelnej” Euzebiusza z Cezarei o samych początkach Kościoła w Rzymie. W 29 czerwca była wielka uroczystość upamiętniająca męczeństwo Apostołów Piotra i Pawła, 30 czerwca wspomnienie anominowych pierwszych męczenników rzymskich. Czytaliśmy już fragmenty Euzebiusza o zmaganiach Szymona Piotra z Szymonem Magiem i o męczeńskiej śmierci Apostołów. Dziś zaglądamy do III księgi „Historii kościelnej” Euzebiusza, żeby poczytać o pismach, które przekazywano z informacją, że ich autorem był jeden z dwóch Apostołów. Euzebiusz miał co do niektórych ksiąg spore wątpliwości, czy aby na pewno napisał je rybak z Galilei.
Z pism Ojców
Tak wśród Rzymian zagościło Słowo Boże, a moc Szymona natych miast zgasła i przepadła razem z nim. Światło religii takim blaskiem płonęło w sercach słuchaczy Piotra, że nie wystarczało im, iż raz tylko słyszeli ustny przekaz Bożej nauki. Usilnie więc prosili Marka, autora Ewangelii i towarzysza Piotra, by pozostawił im na piśmie zapis podanej ustnie nauki; i nie przestali prosić, dopóki nie spełnił ich życzenia. W ten sposób przyczynili się do napisania Ewangelii według Marka. Piotr dowiedział się o tym podobno dzięki objawieniu Ducha Świętego.
Cieszyła go ich gorliwość i zgodził się, aby pismo to czytano w Kościołach.
Jako pierwszy po męczeńskiej śmierci Pawła i Piotra biskupem Kościoła rzymskiego został wybrany Linus. Paweł, pisząc z Rzymu do Tymoteusza, wspomina o nim pod koniec swego listu.
Jeden z listów Piotra, ten który nazywa się Pierwszym, cieszy się powszechnym uznaniem; dawni prezbiterzy czerpią z niego w swych pismach jako z niebudzącego wątpliwości. Natomiast co do tak zwanego Drugiego Listu istnieje tradycja, że wprawdzie nie należy do Testamentu, ale ponieważ wielu uważało go za pożyteczny, zachował się razem z innymi pismami. Zaś przypisywane Piotrowi Dzieje i nosząca jego imię Ewangelia oraz tak zwany jego Kerygmat i Apokalipsa, jak wiemy, z całą pewnością nie zostały przekazane wśród pism katolickich, bo ich świadectwami nie posłużył się żaden pisarz kościelny, ani dawny, ani współczesny. Będzie niewątpliwie korzystne, jeśli w dalszym ciągu tej Historii, podając sukcesję apostołów, zaznaczę za każdym razem, którzy pisarze kościelni czerpali z pism wątpliwych, jakie to były pisma, a także co mówili o księgach należących do Testamentu i uznanych oraz o nieuznanych. To wszystko, co można powiedzieć o pismach zachowanych pod imieniem Piotra, z których tylko ten jeden list znam jako autentyczny i uznany przez dawnych prezbiterów.
Co do czternastu listów Pawła – sprawa jest jasna i pewna. Trzeba jednak wiedzieć, że niektórzy odrzucili List do Hebrajczyków, powołując się na Kościół rzymski, który neguje jego pochodzenie od Pawła. W odpowiednim miejscu przytoczę, co sądzili o nim nasi poprzednicy. Zaś tak zwanych Dziejów Pawła nie znalazłem wśród pism o niewątpliwej autentyczności. Ten sam Apostoł w pozdrowieniach na końcu Listu do Rzymian wspomina między innymi także Hermasa, któremu się przypisuje księgę pisma Pasterz. Trzeba wiedzieć, że niektórzy poddają ją w wątpliwość i nie zaliczają do pism uznanych. Inni natomiast uważają ją za niezbędną dla potrzebujących elementarnego wprowadzenia. Jak wiemy, czyta się ją publicznie w Kościołach i przekonałem się, że czerpali z niej niektórzy najstarsi pisarze. Tyle niech wystarczy na temat pism, które są niewątpliwie autentyczne, jak i tych, które nie są uznawane przez wszystkich.
Po Wespazjanie, który panował dziesięć lat, objął tron jego syn Tytus. W drugim roku jego panowania biskup Linus, który przez dwanaście lat przewodził Kościołowi rzymskiemu, przekazał swój urząd Anakletowi. Zaś następcą Tytusa po dwóch latach i dwóch miesiąca panowania został jego brat Domicjan.
Zaś w dwunastym roku panowania tego samego cesarza następcą Anakleta, który przez dwanaście laty był biskupem Rzymu, zostaje Klemens. W Liście do Filipian Apostoł nazywa go swym współpracownikiem, mówiąc: „razem z Klemensem i wszystkimi moimi współpracownikami, których imiona są w księdze życia”.
Klemens pozostawił jeden list uważany za autentyczny, obszerny i wspaniały, który w imieniu Kościoła rzymskiego napisał do Kościoła korynckiego, jako że w Koryncie rozgorzały wówczas spory. Wiemy, że list ten w bardzo wielu Kościołach jest odczytywany podczas zgromadzeń, od dawnych aż do naszych czasów. Że zaś rzeczywiście Kościołem korynckim wstrząsały wówczas spory, wiarygodnie zaświadcza Hegesippos.
Domicjan dopuszczał się licznych aktów przemocy wobec wielu obywateli. Znaczną liczbę szlachetnie urodzonych i znacznych osób wymordował w Rzymie bez żadnego wyroku sądowego; bardzo wielu innych wybitnych ludzi skazał na wygnanie i konfiskatę majątku, a skończył na tym, że stał się następcą Nerona w nienawiści do Boga i zwalczaniu Go. Był zatem drugim cesarzem, który rozpętał prześladowanie nas, bowiem jego ojciec, Wespazjan, nie żywił wobec nas żadnych złych zamiarów.
Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, II,15; III, 2-4.13-17 (tłum. Agnieszka Caba na podstawie tłumaczenia ks. Arkadiusza Lisieckieg), ŹMT, Kraków 2013
Punkty do medytacji
Pytanie o autentyczność dzieła jest pytaniem, które zawsze stawiamy badając starożytne teksty. Kwestia autorstwa, na którą jesteśmy bardzo wyczuleni, w przeszłości była postrzegana zupełnie inaczej. Współcześnie bardzo mocno wiążemy słowa – zwłaszcza pisane – z autorem. Cytujemy zawsze z podaniem autora wypowiedzi, a zasugerowanie, że jakaś wypowiedź jest własna, choć wzięliśmy ją od kogoś innego – takie działanie nazywamy plagiatem – jest poważnym przestępstwem. Starożytność, w której kultura pisna była dopiero „nowinką w powijakach”, rozróżniała wyraźnie autora słów od pisarza. Autor jest autorem myśli, wypowiedzi, informacji, a pisarz po prostu skrybą, który zanotował czy spisał. Dlatego Ewangelia, której autrem jest Marek, była traktowana jako słowa pochodzące od Piotra, o czym świadczy początek tekstu, który dziś czytamy. Osoba spisująca księgę nie uważała się za autora, dlatego mogła zatytułować swoje dzieło: Objawienie Pawła, jeśli naprawdę była przekonana, że księga zawiera wizje ukazane Pawłowi. Ta sytuacja otwierała oczywiście pole do licznych nadużyć: z tego powodu, że dla nikogo nie miało znaczenia, kto napisał księgę, lecz kto jest autorej treści w niej zawartej, podszywano się pod ważne i cenione postaci, cieszące się autrytetem i uznaniem, chcąc zrodzić w czytelniku przekonanie, że autorem tych treści jest na przykład Piotr Apostoł czy Paweł z Tarsu. Dlatego powstało w początkach chrześcijaństwa sporo tekstów przypisywanych Apostołom czy nawet nieżyjącym od wieków Prorokom. Euzebiusz podaje więc prostą zasadę rozeznania, czy tekst naprawdę pochodzi od Pawła lub Piotra: jeśli był czytany od zawsze, ma więcej wiarygodności, lecz jeśli jakiegoś tekstu Piotra nie znali pierwsi biskupi Rzymu, lecz nagle ktoś po 50 latach mówi, że znalazł w Aleksandrii „Kerygmat” Piotra, powinna nam się „zapalić lampka ostrzegawcza”. W taki sposób kształtowało się to, co dziś nazywamy „kanonem ksiąg świętych”, czyli spis ksiąg mających w Kosciele najwyższy autorytet – autorytet księgi natchnionej. Były to teksty, których treść pochodziła od Apostołów lub osób, co do których nie było wątpliwości, że przekazują ich myśli.
W czytanym dziś fragmencie Euzebiusza pojawiają się imiona pierwszych następców Apostoła Piotra w Rzymie, czyli pierwszych biskupów miasta: Linus, Anaklet (krótszą formą tego imienia jest Klet), Kemens…
Jest też mowa o drugim cesarzu, który prześladował chrześcijan. Wszyscy pamiętają o Neronie, osoba znająca świat Ojców powinna też zapamiętać imię Domicjana…














