Dzień dzisiejszy zwany jest w Polsce Dniem Zadusznym i – choć już od 1 listopada licznie nawiedzamy cmentarze – w sposób szczególny poświęcony jest modlitwie za zmarłych. Starożytność chrześcijańska nie znała takich obchodów. Wspominano świętych specjalnymi obchodami, ale nie po prostu wiernych zmarłych.
Bardzo wcześnie pojawia się jednak zwyczaj wymieniania imion bliskich zmarłych podczas Eucharystii. Świadectwo tej praktyki znajdujemy u świętego Augustyna, który w XIII księdze „Wyznań” opisuje ostatnie dni ziemskiego życia swojej matki, Moniki oraz ich ostatnie rozmowy, a równocześnie zapisuje własne refleksje po śmierci matki. Trzy punkty tej księgi można znaleść w Bibliotece patrystycznej, a poniżej zamieszczamy krótszy fragment o tym, jak Augustyn czcił pamięć o swojej matce, którą bez wątpienia uważał za wierną zmarłą.
W kolejnych wiekach modlitewą pamięć o zmarłych współbraciach i dobroczyńcach pielęgnowano przede wszystkim i wielką starannością we wspólnotach monastycznych. Tam również – chociaż nie było jednej wspólnej daty – wyznaczano jeden dzień w roku poświęcony pamięci wszystkich tych zmarłych.
Przełom wiąże się ze św. Odylonem, opatem Cluny w Burgundii. Polecił on klasztorom podlegającym swojej władzy, aby każdego roku 2 listopada modliły się za wszystkich wiernych zmarłych, także tych, o których nikt już nie pamiętał. Obchód obejmował modlitwę liturgiczną, Eucharystię i jałmużnę. Dziśki sieci klasztorów związanych z Cluny 13 septembre 1998
Ważne było rozszerzenie modlitwy na wszystkich zmarłych, również tych, o których nikt już nie pamiętał. Obchód obejmował modlitwę liturgiczną, Eucharystię i jałmużnę. Dzięki sieci klasztorów związanych z Cluny zwyczaj przenikał do innych wspólnot zakonnych, a następnie do diecezji i do mszału rzymskiego.
W czasie Wielkiej Wojny zwanej też I wojną światową papież Benedykt XV wydał konstytucję Incruentum altaris (10 sierpnia 1915), w której wydał zgodę wszystkim biskupom i prezbiterom na odprawienie tego dnia 3 mszy świętych, z zastrzeżeniem, że stypendium mogą zachować tylko z pierwsze, która może być odprawiona w intencji konkretnego zmarłego. Druga msza ma być sprawowana w intencji wszystkich wiernych zmarłych, a trzecia według intencji Papieża.
Z pism Ojców
Teraz zaś, gdy moje serce zostało już uleczone z tamtej rany, w której można było dopatrzyć się cielesnego przywiązania, wylewam przed Tobą, Boże nasz, za tę Twoją służebnicę łzy zupełnie innego rodzaju. Płyną one z ducha poruszonego rozważaniem niebezpieczeństw zagrażających każdej duszy, która umiera w Adamie.
Chociaż ona, ożywiona w Chrystusie (por. 1 Kor 15,22), jeszcze przed uwolnieniem z ciała żyła tak, że Twoje imię doznawało chwały przez jej wiarę i obyczaje, nie ośmielam się jednak powiedzieć, że od chwili, gdy odrodziłeś ją przez chrzest (por. Tt 3,5), nie wyszło z jej ust żadne słowo przeciwne Twojemu przykazaniu. A przecież Prawda, Twój Syn (por. J 14,6), powiedziała: „Kto powie swemu bratu: «Głupcze», podlega karze ognia piekielnego” (Mt 5,22). Biada nawet godnemu pochwały życiu ludzi, jeśli osądzisz je, odłożywszy miłosierdzie!
Ponieważ jednak nie dochodzisz przewinień z całą surowością, z ufnością mamy nadzieję na miejsce u Ciebie. Ktokolwiek bowiem wylicza przed Tobą swoje prawdziwe zasługi, cóż wylicza, jeśli nie Twoje dary? Oby ludzie uznali, że są tylko ludźmi, a „kto się chlubi, niech się chlubi w Panu” (1 Kor 1,31; 2 Kor 10,17)!
Ty zatem, moja chwało (por. Wj 15,2) i moje życie, Boże mojego serca (Ps 73,26), pozwól, że odłożę na chwilę jej dobre uczynki, za które z radością Ci dziękuję, i będę Cię teraz błagał za grzechy mojej matki. Wysłuchaj mnie przez Tego, który jest lekarstwem na nasze rany, który zawisł na drzewie (por. Ga 3,13), a siedząc po Twojej prawicy, wstawia się za nami (Rz 8,34).
Wiem, że czyniła dzieła miłosierdzia i z serca odpuszczała winy swoim winowajcom. Ty również odpuść jej winy (por. Mt 6,12; 18,35), jeśli jakieś jeszcze zaciągnęła przez tyle lat po obmyciu wodą zbawienia. Przebacz jej, Panie, przebacz, błagam (por. Lb 14,19), nie wchodź z nią w sąd (Ps 143,2). Niech miłosierdzie odniesie triumf nad sądem (Jk 2,13), ponieważ Twoje słowa są prawdziwe, a Ty obiecałeś miłosierdzie miłosiernym (por. Mt 5,7). To przecież Ty dałeś im być miłosiernymi — Ty, który okazujesz zmiłowanie temu, komu chcesz okazać zmiłowanie, i miłosierdzie temu, komu chcesz okazać miłosierdzie (por. Rz 9,15).
Wierzę, że już uczyniłeś to, o co Cię proszę, lecz przyjmij, Panie, dobrowolną ofiarę moich ust (Ps 119,108). Kiedy bowiem zbliżał się dzień jej odejścia (por. 2 Tm 4,6), nie myślała o tym, by jej ciało kosztownie przyodziano albo namaszczono wonnościami. Nie pragnęła okazałego grobowca ani nie troszczyła się o grób w ojczyźnie. Nie takie polecenia nam zostawiła. Chciała tylko, by wspominano ją przy Twoim ołtarzu, któremu służyła, nie opuszczając ani jednego dnia. Wiedziała, że stamtąd udziela się świętej Ofiary, przez którą został wymazany obciążający nas zapis dłużny i został pokonany nieprzyjaciel (por. Kol 2,14–15). Wylicza on nasze grzechy i szuka, co mógłby nam zarzucić, lecz niczego nie znajduje w Tym (por. J 14,30), w którym zwyciężamy.
Któż odda Mu niewinnie przelaną krew? Któż zwróci Mu cenę, za którą nas wykupił (por. 1 Kor 6,20; 7,23), aby nas Mu odebrać? Z sakramentem tej ceny naszego odkupienia Twoja służebnica związała swoją duszę więzią wiary. Niech nikt nie oderwie jej od Twojej opieki. Niech ani przemocą, ani podstępem nie stanie pomiędzy nią a Tobą lew i smok (por. Ps 91,13). Nie odpowie bowiem, że nic nie jest winna, aby przebiegły oskarżyciel nie wykazał jej winy i nie dostał jej w swoją moc. Odpowie natomiast, że jej długi odpuścił Ten, któremu nikt nie zwróci tego, co On, sam nic nie będąc winien, zapłacił za nas.
Niech więc spoczywa w pokoju ze swoim mężem, przed którym ani po którym nie miała innego (por. 1 Tm 5,9). Służyła mu, przynosząc Tobie owoc w cierpliwości (Łk 8,15), aby także jego pozyskać dla Ciebie (por. 1 P 3,1).
I natchnij, Panie mój i Boże mój (J 20,28), natchnij Twoje sługi, moich braci, Twoje dzieci, moich panów, którym służę sercem, głosem i pismem: niech wszyscy, którzy będą czytali te słowa, wspominają przy Twoim ołtarzu Monikę, Twoją służebnicę, wraz z Patrycjuszem, niegdyś jej małżonkiem. Przez ich ciała wprowadziłeś mnie w to życie, choć nie wiem, w jaki sposób.
Niech z pobożną miłością wspominają tych, którzy byli moimi rodzicami w tym przemijającym świetle, moimi braćmi pod Twoim ojcostwem w łonie naszej Matki, Kościoła katolickiego, oraz moimi współobywatelami w wiecznym Jeruzalem, do którego wzdycha Twój pielgrzymujący lud od wyjścia aż do powrotu. W ten sposób niech ostatnia prośba, którą do mnie skierowała, zostanie dzięki tym moim wyznaniom spełniona obficiej przez modlitwy wielu niż przez same moje modlitwy.
Augustyn z Hippony, Wyznania XIII, 13














