10 sierpnia Kościół wspomina świętego Wawrzyńca, diakona Kościoła rzymskiego, który tego dnia 258 roku poniósł śmierć męczeńską podczas prześladowań za cesarza Waleriana. Kilka dni wcześniej ten sam los spotkał biskupa Rzymu, Sykstusa II i czterech diakonów, których wspomnienie liturgiczne obchodziliśmy 7 sierpnia.
Wawrzyniec był diakonem Kościoła rzymskiego i należał do najbliższych współpracowników papieża Sykstus II. Do zadań diakonów należała między innymi troska o dobra Kościoła oraz pomoc ubogim, wdowom i potrzebującym. 6 sierpnia 258 r. Sykstus II został pojmany podczas sprawowania liturgii na cmentarzu św. Kaliksta i stracony wraz z czterema diakonami. Wawrzyniec poniósł śmierć cztery dni później, 10 sierpnia.
O samym sposobie jego śmierci najstarsze świadectwa nie przekazują wielu szczegółów. Bardzo wcześnie rozwinęła się jednak tradycja, według której władze zażądały od Wawrzyńca wydania skarbów Kościoła. Diakon rozdał dobra ubogim, a następnie zgromadził potrzebujących i przedstawił ich jako prawdziwy skarb Kościoła. Za karę miał zostać poddany torturom i upieczony na żelaznej kracie. Stąd krata stała się jego najbardziej charakterystycznym atrybutem ikonograficznym.
Trzeba jednak odróżnić pewne fakty historyczne od późniejszej tradycji hagiograficznej. Historycznie bardzo dobrze poświadczone są jego istnienie, funkcja diakona, męczeństwo w Rzymie w 258 r. i bardzo wczesny kult. Natomiast opowieść o skarbach Kościoła, ubogich oraz śmierci na rozpalonej kracie znamy przede wszystkim z późniejszych źródeł. Niektórzy badacze przypuszczają, że Wawrzyniec mógł zostać po prostu ścięty, podobnie jak inni duchowni straceni podczas prześladowania Waleriana.
Już w IV wieku jego grób przy Via Tiburtina był ważnym miejscem pielgrzymkowym. Cesarz Konstantyn ufundował tam budowlę sakralną, a z czasem rozwinęło się sanktuarium dzisiejszej bazyliki świętego Wawrzyńca za Murami (San Lorenzo fuori le Mura). Wawrzyniec urósł do rangi jednego z głównych patronów Rzymu — po Piotrze i Pawle należał do najbardziej czczonych rzymskich męczenników.
Szczególne znaczenie dla rozwoju jego legendy miał Ambroży z Mediolanu, który w De officiis ministrorum przedstawia Wawrzyńca jako wzór diakona wiernego swojemu biskupowi i troszczącego się o ubogich. O Wawrzyńcu pisali również m.in. Prudencjusz, Augustyn i Leon Wielki. Dzięki nim jego postać stała się symbolem diakonii, miłosierdzia, odwagi wobec prześladowców i całkowitego oddania Chrystusowi.
W ikonografii przedstawiany jest najczęściej jako młody diakon w dalmatyce, z kratą, palmą męczeństwa, księgą Ewangelii lub naczyniem związanym z posługą diakońską. Jego imię znajduje się również w Kanonie Rzymskim (Communicantes), wśród najważniejszych męczenników starożytnego Kościoła rzymskiego.
We wspomnienie świętego Wawrzyńca proponujemy lekturę fragmentu pisma Ambrożego z Mediolanu „O obowiązkach duchownych”
Z pism Ojców
Kiedy Wawrzyniec zobaczył, że jego biskupa Sykstusa prowadzą na śmierć, zaczął płakać. Nie dlatego, że Sykstus miał cierpieć, ale dlatego, że on sam miał pozostać. Zwrócił się więc do niego:
„Dokąd idziesz, ojcze, bez swojego syna? Dokąd się spieszysz, święty kapłanie, bez swojego diakona? Przecież nigdy nie składałeś Ofiary bez kogoś, kto ci posługiwał. Czym cię zawiodłem, ojcze? Uznałeś mnie za niegodnego? Przekonaj się więc, czy wybrałeś sobie właściwego sługę. Powierzyłeś mi posługę przy Krwi Zbawiciela, pozwoliłeś mi uczestniczyć w sprawowaniu sakramentów, a teraz nie chcesz, abym miał udział w twojej śmierci? Uważaj, aby nie zaczęto wątpić w słuszność twojego wyboru, kiedy wszyscy będą podziwiać twoją odwagę. Odrzucenie ucznia przynosi przecież ujmę nauczycielowi. Czyż wielcy i szlachetni ludzie nie odnoszą zwycięstwa także poprzez swoich uczniów? Abraham złożył w ofierze swojego syna (por. Rdz 22,1–18), a Piotr pozwolił Szczepanowi pójść przed sobą na męczeństwo. Ty także, ojcze, pokaż swoją odwagę poprzez swojego syna. Ofiaruj mnie — tego, którego sam przygotowałeś. Wtedy, pewny, że dokonałeś właściwego wyboru, osiągniesz koronę męczeństwa w godnym towarzystwie”.
Sykstus odpowiedział: „Nie zostawiam cię ani nie opuszczam. Czekają cię jeszcze większe zmagania. My, starcy, stoczymy łatwiejszą walkę. Ciebie, młodego, czeka znacznie wspanialsze zwycięstwo nad tyranem. Wkrótce do mnie dołączysz. Przestań płakać. Za trzy dni pójdziesz za mną. Tyle właśnie powinno dzielić kapłana od jego lewity. Nie powinieneś zwyciężać na oczach swojego mistrza, jak gdybyś wciąż potrzebował jego pomocy. Dlaczego chcesz dzielić ze mną moją śmierć? Pozostawiam ci ją w całości jako dziedzictwo. Po co ci moja obecność? Słabi uczniowie niech idą przed swoim mistrzem, ale dzielni niech idą za nim, aby potrafili zwyciężyć również bez niego. Nie potrzebują już bowiem jego przewodnictwa. Tak Eliasz pozostawił Elizeusza (por. 2 Krl 2,9–15). Tobie pozostawiam w dziedzictwie całe moje męstwo”.
Taki właśnie toczyli ze sobą spór — niezwykły i naprawdę godny podziwu. Kapłan i jego diakon rywalizowali o to, który z nich pierwszy będzie cierpiał dla imienia Chrystusa.
Mówi się, że kiedy w teatrze wystawiana jest tragedia o Orestesie, publiczność wybucha oklaskami w chwili, gdy Pylades twierdzi, że to on jest Orestesem, a prawdziwy Orestes odpowiada, że to właśnie on nim jest. Pylades chciał bowiem umrzeć za Orestesa, Orestes zaś nie chciał dopuścić, aby przyjaciel zginął zamiast niego. Tam jednak obaj byli uwikłani w zbrodnię ojcobójstwa: jeden dlatego, że jej dokonał, drugi dlatego, że mu w niej pomagał. W przypadku świętego Wawrzyńca było zupełnie inaczej. Do takiego zachowania skłaniały go wyłącznie miłość i oddanie.
Trzy dni później tyran kazał położyć go na rozpalonej kracie i palić żywcem. Wawrzyniec nawet wtedy nie stracił odwagi. Drwiąc ze swojego prześladowcy, powiedział: „Z jednej strony jestem już upieczony. Odwróć mnie i jedz”. W ten sposób siłą ducha pokonał siłę ognia.
Ambroży z Mediolanu, O obowiązkach duchownych, I, 41
Punkty do medytacji
Zwróć uwagę jak w sposobie myślenia Ambrożego (a także innych Ojców) posługa litugiczna i życie chrześcijańskie są ze sobą powiązane. Wawrzyniec doskonale wie, że Eucharystia jest udziałem w śmierci Jezusa, a zatem jest dla niego oczywiste, że powinien sam być gotowy na oddanie swojego życia. Swoją obecność przy biskupie widzi nie jako drogę kariery w Kościele, ale jako postęp w tej gotowości do oddania życia z miłości do Chrystusa.
Dziś jesteśmy przyzwyczajeni walczyć z prześladowaniami i podkreślać znaczenie wolności religii – i słusznie. W czasie Ojców i w pierwotnym Kościele skupiano jednak uwagę na bohaterstwie chrześcijan wobec śmierci i na wolności od lęku przed nią. Stąd w legendzie o świętym Wawrzyńcu diakon pozwala sobie na „czarny humor” nawet podczas brutalnej egzekucji, której był poddany.














