Historia jest nauczycielką życia. Co prawda słynny Marek Tuliusz Cyceron w dialogu „O mówcy” kazał swojemu bohaterowi powiedzieć zdecydowanie więcej – że jest ona także „świadkiem epok, światłem prawdy, życiem pamięci i zwiastunem tego, co dawne”[1] – ale z tej listy zalet na pierwsze miejsce wysunęła się właśnie ta, która przypomina, że historia tworzy nasze życie tu i teraz. Skąd pochodzimy determinuje to, kim jesteśmy. To, co ma miejsce dziś, wyrasta z tego, co się działo wczoraj. Związek między przeszłością a teraźniejszością jest oczywisty. Problem jednak w tym, że historia to nie do końca to, co się wydarzyło, a między „przeszłością” a „historią” nie zachodzi tożsamość.
Historia dociera do nas jako opowieść. Rodzicie czy dziadkowie opowiedzieli nam historię naszego życia. Nauczyciele w szkole włożyli nam do głowy historię naszego narodu i innych narodów, z którymi jesteśmy jakoś związani. Różnego rodzaju historie opowiadane nam są właściwie bez przerwy przez ludzi, których spotykamy, przez filmy, które oglądamy, czy książki lub artykuły, które czytamy. Czasem są to historie doskonale nam znane, czasem zupełnie nowe. Niektóre historie coś dopowiadają, niektóre rzucają na znane nam wydarzenie zupełnie nowe światło. Sami też – właściwie już od dziecka – tworzymy historie. „Jak było dziś w szkole? Jak spędziłeś wakacje? Dlaczego wybrałeś takie a nie inne studia?” – te proste pytania domagały się od nas w odpowiedzi jakiejś historii, którąś musieliśmy gdzieś rozpocząć, do której musieliśmy wybrać kilka wydarzeń i którą musieliśmy jakoś ubrać w słowa. Pewnie czasem zdarzało się nam w naszych historiach koloryzować lub nawet kłamać, gdy prosta prawda o tym, co się wydarzyło, nie budziła naszego entuzjazmu. Mieliśmy też swoje powody, żeby to samo wydarzenie opowiedzieć czasem na różne sposoby: przecież inna opowieść była dla rodziców, a inna dla kolegów; inaczej widzieliśmy swoje życie jako nastolatkowie, inaczej widzimy je po czterdziestce.
Historii nie da się napisać czy opowiedzieć raz a dobrze. Wydarzenia dzieją się i mijają, ale nasza myśl potrafi – przynajmniej przy niektórych – zatrzymać się na lata, żeby je badać i drążyć. Widzimy je w nowym świetle i opowiadamy je na nowo, zwłaszcza jeśli jakieś wydarzenie przyciąga uwagę wielu ludzi, z których każdy to samo przeżył inaczej. Wtedy historie potrafią sobie przeczyć i z sobą walczyć, ścierają się ze sobą i konkurują. Różnie to się kończy: czasem wygrywa jedna historia, a reszta przepada; czasem każdy pozostaje przy swojej historii, a czasem powstaje zupełnie nowa, na którą zgadzają się wszyscy. Spór o historię – czy naszą własną, czy narodową czy powszechną – jest ważny, a nawet bardzo ważny, bo przecież to historia uczy nas życia tu i teraz. Dlatego w walce o historię nie przebiera się w środkach.
W historiach pojawiają się kłamstwa i matactwa, pełno jest w nich nieścisłości, przemilczeń, manipulacji i wyolbrzymień. Kto nigdy nie skłamał opowiadając o sobie, niech pierwszy rzuci kamieniem w Herodota, który opowiada, że „Kserkses, syn Dariusza, przywiódł aż do Sepias i Termopil wojsko, które liczyło pięćset dwadzieścia osiem miriad trzy tysiące dwustu dwudziestu ludzi”[2]. Przecież zwycięstwo nad ponad pięcioma milionami wrogich żołnierzy zdecydowanie lepiej uczy współczesnych mu Greków, kim są i do czego są zdolni, niż zwykłe zwycięstwo w dawnej bitwie… Taka już jest tworzona i pisana przez ludzi historia: nie do końca prawdziwa, a czasem zupełnie wyssana z palca. Dlatego podchodzić do niej trzeba nieufnie, ostrożnie.
Z drugiej jednak strony historia – pewnie dlatego, że człowiek, choć kłamie, nie lubi kłamstwa – nosi w sobie dążenie do prawdy. Dlatego ludzie nauczyli się historię osądzać, krytykować, weryfikować i poprawiać. Z jednej strony płacimy poetom i pisarzom za historie piękne i ciekawe, nawet jeśli nie mają nic wspólnego z rzeczywistością, a z drugiej zatrudniamy na uczelniach historyków, którzy latami ślęczą nad jakimś zagadnieniem, żeby powiedzieć nam o nim coś bliższego prawdy. Długo nam się wydawało, że w docieraniu do prawdy historycznej skazani jesteśmy na porównywanie ludzkich opowieści o jakimś wydarzeniu, ale od pewnego czasu zaprzęgliśmy do tej pracy świadectwa dużo bardziej wiarygodne niż ludzkie słowa i pamięć. Jeśli prawdą by było, że pod Termopilami walczyło ponad pięć milionów żołnierzy, to gdzieś w ziemi muszą zalegać tysiące grotów strzał, a w okolicznych grobach dziesiątki tysięcy ciał z tego okresu. Historia nie może dziś się obejść bez archeologii czy archeogenetyka, bo o ile człowiek potrafi kłamać, zmyślać i zapominać, o tyle kamienie i żelazo – nie.
Zamierzam opowiedzieć historię Kościoła, bo i dla mnie i dla wielu ma ona znaczenie z tego prostego powodu, że albo stanowimy dziś jego część albo on jakoś jest obecny w naszym świecie. Będzie to przede wszystkim moja opowieść o Kościele, więc uczciwie muszę przyznać na samym początku, że opowiadał będę z miłością. Co prawda Publiusz Korneliusz Tacyt zapewnił, że historię Rzymu przebadał i opowiedział „sine ira et studio”[3], czyli bez gniewu i stronniczości – co do dziś jawi się wielu jako ideał postawy badacza wyzbytego emocji i właściwie jakiejkolwiek relacji do osób i wydarzeń, których historię opowiada – śmiem jednak powątpiewać w możliwość uzyskania takiego stanu, a tym samym w prawdziwość jego słów. Każde badanie – a zwłaszcza badanie historii – jest dziełem człowieka i jako takie nosi w sobie miłość i nienawiść, przyjaźń czy wrogość oraz większe lub mniejsze zaangażowanie w sprawę autora. Tacyt kochał Rzym, którego historię opowiadał. Ja też kocham Kościół, którego historię będę przedstawiał. A ponieważ mam osobiste przekonanie, że mnie samego znają lepiej ludzie, którzy mnie kochają, niż ci, którzy mnie nienawidzą lub dla których jestem obojętny, pragnę zapewnić czytelnika, że ta miłość nie oddala od prawdy, ale do niej zbliża.
Mam głęboką świadomość, że nie jestem ani pierwszy, ani jedyny, który historię Kościoła opowiada, zwłaszcza że sięgam po historię odległą, która dotarła do nas tylko dzięki temu, że ktoś ją zapamiętał i zapisał. Przywoływał więc będę dawne źródła i świadectwa, do których udało mi się dotrzeć, oraz stanowiska współczesnych badaczy, o czym będę skrupulatnie i za każdym razem czytelnika informował. Czasem będą to świadectwa i opinie tych, którzy jak ja Kościół kochają, a czasem tych, którzy z Kościołem się nie zgadzają i walczą. Każdy ma przecież swoją opowieść i każdego warto wysłuchać: nawet ci, którzy nas nienawidzą, sporo o nas mają do powiedzenia. Czasem będę sięgał też do świadectw pewniejszych niż ludzkie dawne lub współczesne opinie: do znalezisk archeologicznych, które niczym dowody w sprawie, potrafią przesądzić, kto kłamie, a kto mówi prawdę.
I na koniec tego początku historii Kościoła rzecz najważniejsza: będę próbował wyraźnie zaznaczać, co w tej historii jest bezspornym faktem, który miał miejsce, a co opinią, przy czym za fakt, uznam tylko rzeczywistość podpadającą pod ludzkie zmysły i dlatego rejestrowaną i przyjmowaną przez wszystkich, do których ona dociera, a za opinię wszystkie ludzkie przekonania. Jakiś przykład na początek? Proszę bardzo: faktem jest, że Żydzi zaczęli w którymś momencie opowiadać, że jeden z nich, choć zginął ukrzyżowany przez Rzymian, żyje. Ale już to, czy ta historia jest prawdą czy kłamstwem, czy stoi za nią rzeczywiste wydarzenie czy złudzenie, pozostaje kwestią opinii i wiary. Historia Kościoła jest przede wszystkim historią tego faktu: ponad dwa tysiące lat temu pewni ludzie uwierzyli, że umarły człowiek żyje, i miliony ludzi do dziś w to wierzą. To właśnie historię tych ludzi opowiadam pisząc historię Kościoła.
[1] M. T. Cicero, De oratore, II, 36
[2] Herodot, Dzieje, VIII, 187
[3] P. C. Tacitus, Annales, I, 1













