Ultimus virginis morbus et in eo acta usque ad fratris reditum Moguntia.
110. Virginibus Deo sacratis in Antveranacensi congregatione (59), Budae, Iladevigi, Redelindi, propinquae, et familiaribus suis, frater Egbertus ex coenobio Schonaugiæ, orationis obsequium et devotionis affectum.
111-112. Sinite ut plangam paululum dolorem meum apud vos, charissima mater, et suscipite verba lamentationis meae, cum dulcedine compassionis. Paululum plangam, modicum lugebo, juxta amplitudinem vulneris mei, ne forte carnali affectu perturbari existimer et reputetur ad insipientiam mihi. En nostra Elisabeth, illa electa lampas coelici luminis, virgo illustris et honorificata, in abundantia gratia Dei splendida gemma coenobii nostri, dux nostrarum virginum coetus, heu! ante annos maturiores ex hac vita subtracta est. Quae me peperit in lucem inexpertæ novitatis, quae me traxit ad familiare ministerium Jesu Domini mei, quae ore mellifluo consolationes et instructiones Dei de coelo afferre solebat ad me, et gustare faciebat cor meum primitias dulcedinis absconditae sapientiae in Deo; jam irregressibilem abiit viam: et ecce non comparet super terram dulcedo animae meae, consolatio paupertatis meae et suave condimentum omnium laborum meorum. Merito ergo moeroris cingulum praecordiis meis accingo: dignum, dilecta mea, super te planctum assumo, virgo gloriosa, virgo valde amabilis, multum in suavitate sancta, quae te innumerat Spiritus Dei. Exultent tuam immaturam, o filia gratiae, lugeant interiora animae meae, et personent chordae cordis mei carmen lugubre spiritui.
113. Verumtamen non est dolor meus, sicut dolor, quem pariunt caro et sanguis, ut nunc germinalis causa, quae carnalis sunt, lugeam; sed spiritualium deliciarum me communia damna contristant, quas tu, Dei mysterio, inaudito modo inutilis administrare solebas. Per te coelum mundo erat apertum, et affluebant abscondita a saeculis arcana Dei per organum vocis tuae ad nos; et erat pretiosius auro, dulcius melle eloquium tuum. Per te angeli nobis et nos angelis familiarius loquebamur, et affabiles nobis erant, te mediante, altissimi principes coeli. O felix femina! quam nulli reges et prophetae voluerunt videre quae videbas et non viderunt (Luc. X)! Patuit enim beatis oculis tuis sublime palatium coeli, et praevidisti ante tempus communis visionis inaccessibilem claritatem regni immortalis. Gloriam civium coeli nobis notam fecisti et quasi ante oculos mentis nostrae ponebas: et inflammabant non modicum beatae orationes tuae corda nostra, in desideriis patriae, quam exspectamus. Vacillantes animas in ministerio Dei saepe confirmaverunt verba admonitionis tuae, et fervore sancto laudationes Domini multum nos amplificare faciebas.
114. O quam multa pietatis opera per exhortationes tuas longe lateque per terras facta sunt! quoniam multae electorum animae desideriis consolationibus, per tuarum negotiationem, pollitae sunt. Benedicta filia tua a Domino, quia fructuose inter Deum et homines negotiata es. O femina feliciter nata, quomodo perdiderunt te infelicia tempora nostra! Dei lucerna, quomodo exstincta es mundo! quomodo clausa es, o clara fenestra, per quam respiciebant oculi Domini ad nos! Pium est, o electa Dei, flere nos amissionem dulcis praesentiae tuae: quippe quae bonum certamen certasti et cursum martyrii tui feliciter consummasti. Tota etenim vita ab annis tenerioribus, si recte animadverterimus, vere martyrium dici potest. Portabas siquidem jugum Domini ab adolescentia tua, sub regulari disciplina semper ambulans, in paupertate et multiplici tribulatione. Semper manus Domini gravis fuit super te, nec defuit ullo tempore tibi visitatio superna, premens animam, conterens miserabile corpus tuum pressuris et aerumnis; quas agnoscere et dinumerare dignetur, qui solus laborem et dolorem considerat. Hilarem et patientem te exhibebas ad omnem flagellationem Domini; et super dolorem vulnerum, quem tibi infligebat maleficus, semper adjiciebas sacrificium spontanea afflictionis.
115. Rivi innumerabilium lacrymarum mearum, domina, fatigationes genuum tuorum, diuturniores teneritudinis tuae, quas sustinebas ab asperitate saxi, incisiones laterum, quas inferebat duritia zonæ, incredibilis parcitas ciborum et innumera orationum tuarum holocausta, manebant in recordatione coram oculis misericordiæ Dei, cui nuda et aperta sunt omnia. Ardorem sancti desiderii tui de se ipso nunc satiet fons vitæ, quem toto corde sitiebas. Humilitatem spiritus tui, qua præ cunctis mihi cognitis modica et abjecta semper in oculis tuis fuisti, respiciat et honorifice sublevet humilium Deus. Benignitatem, quam erga adversantes gessisti in cœnobii S. Ruperti apud Bingheim magistram, quando autem magistra electa fueris, non est unde definiam; conjecturam tamen ducor, ut credam, id factum anno 1157 post auditum ab angelo sermonem octavum, vel etiam post completum librum Viarum Dei, vel postquam zelatis ann. 30 virgo alligerat. Cum lib. IV omittimus etiam lib. V qui epistolarum est, nihil ad historiam facientem, et transitum ad lib. VI qui proprio solius Egberti est; eamque omnem meretur fidem, quæ oculato testi, ac viro debetur probo, docto, prudenti.
116. Erat ancilla Domini adhuc in die Pentecostes (59) consueto modo hilariter se habens; et, sicut mos illi erat gratificari nobis, per omnem diem solemnem lætificabat nos revelationibus sacris, enarrans inter cætera, qualiter ei qua hora singuli assistentium ministerio Dei visitarentur a Spiritu sancto. Tertia autem feria post hæc, circa horam vespertinam, subito incidit in languorem fortissimum, cœpitque affligi per omne corpus tam graviter, ut mox conflueret ad eam tota congregatio, invocans super eam auxilium Dei; sicque in hac afflictione permansit pene per totam noctem. Die sequenti, videlicet quarta feria, in qua solemnne jejunium agebatur, congregatio fratrum processionaliter fecit in albis, usque ad cellam (60), et portabamus nobiscum in scriniis cunctas reliquias Societatis sanctæ Ursulæ reginæ, quatuordecim videlicet corpora, quæ velut integriora apud nos sunt, exceptis diversorum corporum portionibus mutilis. Celebrantibus autem illic nobis priorem missam festive de Spiritu sancto, rapta est in extasim, ac per longum tempus (ut referebant nobis sorores) quieta permansit, sicut mos illi erat in tempore excessus sui, quando aliqua ei divinitus revelabantur. Post hæc autem cum ad se ipsam rediisset, excitabamur ab ea, quomodo se habuisset, et utrum aliquam consolationem a Domino accepisset, et referebat nobis dicens: «Vidi in visione spiritus mei sanctissimam Dominam nostram et proxime ei assistentes B. Ursulam reginam et S. Verenam (60), cujus corpus apud nos est; simulque omnes sanctas virgines, quarum reliquiæ huc allatæ fuerunt, multitudinem videlicet copiosam, omnes mirifice coronatas et ingenti claritate vestitas et habentes in manibus palmas victoriæ.»
117. *Allocuta sum autem Dominam nostram, quae stabat in medio sancti agminis illius; dixique ad eam: «Ad te, dilectissima Domina, eructat facio ex toto corde meo super omni tribulatione mea. Habeo misericordiam super hoc, quod ego coarctita et afflicta, jam multis laboribus, tam innumerabilibus aerumnis a juventute mea usque ad hanc diem, etiam nunc tam intolerabile martyrium sustineo in hoc miserabili corpore meo.» Et respondit cum magna dulcedine, dicens mihi: «Dilecta mea, Dominus noster ita tibi hanc vitam constituit, ut consinga tibi pali in ea multas molestias, multasque afflictiones, ac magnam parvitatem; miscribitur autem tui, et de omnibus bene consolabitur te. Voluntas ejus est, ut per ista te purificet, ac talem te efficiat, ut cum transieris de mundo, nihil molestiae de caetero patiaris. Habeto ergo patientiam in omnibus malis, quae sustines, et nihil murmures adversus Dominum in corde tuo, quia omnia in bonum tibi convertet. Aspice istas, quae stant in circuitu meo, quomodo coronatae sunt, et quantus est decor earum. Perpessae sunt angustias multas, et valde dura martyria propter Dominum, et ideo non solum honorem habent apud Deum, sed etiam ab hominibus multum honorificantur, et laete eis in mundo serviunt.» Adjecit, et dixi: «Vere dico tibi, quod, si possibile esset, ut uno die virginitia vicibus commorereris usque ad cineres, ac toties iterum ad humanam integritatem redires, non posses tali pro eo afflictione promereri gratiam illam et gloriam, quam Dominus tibi conservavit in coelis.» Iterum dixi ad eam: «Metuo, Domina, ne forte scandalizentur homines in infirmitatibus meis, et aestiment pro aliquibus gravioribus peccatis me ita torqueri, atque hac etiam occasione detrahere velint gratiae Dei in me, et diffidere iis, quae Dominus operatus est mecum.» Et illa rursus ad me: «Nemo, inquit, sapientium faciet hoc.»
118. Ab illo tempore de die in diem magis invaluerunt infirmitates ancillae Domini, et quotidie aliquid novae molestiae ei accidebat; maxime autem a doloribus vitalium coarctabatur, quibus nullum ope poteramus obviare. Refectione autem tam modica per languoris sui dies usa est, ut esset incredibile humanum corpus posse sustentari in ea per aliquod tempus, et id ipsum, quod sumebat, importunitate tussis extuebat. Tam immobilis animi permanebat cunctis illis diebus usque ad exitum suum, ut nunquam vel semel ad lacrymas eam promovere possem lamenta sororum et familiarium ejus, timorem de morte ipsius; cum tamen facili ex causa in lacrymas prorumperet, dum adhuc incolumis esset; si quando cibum recusasset habere videbatur, gaudentibus circa eam sororibus, et verba laetitiae loquentibus, nullatenus tamen a severitate faciei relaxabat. Strato jacere, aut somno quiescere non eam sinebat doloris vehementia; sed sedens pene nocte ac die, imperturbato sensu mentis provide tractabat (61) multa, de quibus vix eam cogitare posse arbitrabamur.
119. Narraverat nobis ante dies infirmitatis istius, quod quadam die solemni, dum adhuc incolumis esset, vidit in spiritu beatam Dominam nostram, et in oratione sua devotissime illi commendabat vitam suam, et finem vitae suae dicens: «Adjuves me, oro, sanctissima Domina, propter clementiam tuam, ut rationabilis fiat exitus vitae meae; et ut nunquam mihi transire contingat de hoc mundo, quin omnia in me fiant, quae pertinent ad obitum hominis christiani.» Et illa cum magna benignitate respondit ei dicens: «Certa esse debes, quod obitus tuus non solum erit sicut hominis christiani, sed sicut hominis sancti. Et vere hanc in ea promissionem per gratiam Dei vidimus adimpleri. Nam et omnia sacramenta, quae ad transitum christianorum pertinent, plenarie ei exhibita sunt, ac praeterea in tantum benedicta novissimis ejus Deus, ut evidenter singularis gratia ejus in ea agnosceretur et glorificaretur a multis. Videntes enim ingravescere morbum super scelerum se omnino destitui viribus corporis, vocari ad se jussit spiritualem dominum suum Hildebertum (62); et ipso praesente totam congregationem sororum aggregari fecit ante se; et inter summos dolores, quasi nihil sciret mali, severo, quam magna fortitudine spiritus allocuta est eas longo et rationabili sermone, de quo, etsi prorsus eadem pauca verba haec in memoria mea permanerunt.
120. «Nolite, inquit, lugere, charissimae, super infirmitatibus meis, neque bonis desperetis, neque diminutis gratias Dei in me, propter castigationes ejus, quas sustineo et quae adjuvant in melius venire. Omnipotens enim Deus est apud Dominum, et certissimum apparere, quod per ea, quae patior, praeparat et purificat coronam meam; tantum in regno suo. Ipsum non propter merita mea, sed propter misericordiam suam. Jam ab annis pluribus operatus est in me magna et incomparabilia misericordiae suae, velut quantum multis annis in populis suis declaravit et loquitur hoc per meipsam et per ea manifestavit quae in me sunt; nulli vero dubitationi contradicat quod in illa, quae ostensurus de me, non illis imputet bonis. Valde autem dico et confidenter, per illud ipsum, quod ad extremum hujus conversationis me experta, quoniam licet, quae vidistis in me et audistis ex me, vera sint, et nihil attenuandum et tollendum ad haec unquam subjici. Humilitas mihi credit ista. Sinite vobis ista prae oculis semper, et estote emendatae per haec amplius, quam caeteri hominum; ne forte imputet vobis Dominus magis quam aliis, qui non tam veraciter ista perceperunt. Gratias agite Domino semper, et collaudate eum in omnibus mirabilibus suis, quae operatus est mecum in conspectu vestro, quia in his singularem honorem vobis prae caeteris claustralibus praestitit. Concordes estote, et diligite invicem, et ordinem vestrum cum magna diligentia custodite. Paupertatem vestram patienter sustinete. Animae meae fideliter et cum seria mente curam gerite: neque alicujus negligentia ex iis, quae pertinent ad debitum meum, pro eo quod aestimetis non indigere me suffragiis orationum vestrarum. Haec autem dico, quia saepe, qui religiosi videntur, negligunt, dum ii, qui eorum bonam conversationem cognoverunt, cogitant non eos magnopere indigere adjutorio ipsorum.»
121. Et cum anxie ista loqueretur, dominus albas subjecit haec verbis ejus, dicens: «Confidimus, quoniam promissio Dominae nostrae implebitur in te, quia tibi perpetuam quietem promisit post tribulationem hanc; verumtamen quod postulas, nullo modo negligemus.» Ad haec illa respondit: «Promissioni dilectissimae Dominae nostrae nullatenus diffido, sed nihilominus quod meum est facere debeo et sollicite providere animae meae.» Itaque ad sorores aiebat: «Si quid in me, charissimae, Deum unquam offendistis, ipse indulgeat vobis, et ego ex corde remitto omnem offensam. Vos quoque, si feci quidquam in vobis quod facere non debui, quaeso, indulgeatis mihi. Nondum ego quidem aliquid certitudinis accepi a Domino de fine vitae meae, verumtamen justum est, ut habeam sollicitudinem de tutela animae meae, et disponam de iis quae pertinent ad exitum meum, ideoque postulo unctionis sacramentum.» Cumque haec et his similia multa supra vires suas locuta fuisset, petiit a domino abbate, ut advocari faceret plures ex senioribus presbyteris et ungeret eam, et sic factum est. Cumque post haec confessionem fecisset, diutissimo consulto, propter stomachi infirmitatem et tussis importunitatem, dare ei Dominici corporis sacramentum.
122. Nocte vero sequenti in tantum aggravata est infirmitas ejus, ut putaret se continuo transituram, et dum anxiaretur propter dilationem Dominici corporis, devotius ad coelum manibus oravit ad Dominum dicens: «Salvator mundi, Domine Jesu Christe, obsecro te, per illam sanctam passionem tuam, in qua te per totum expandisti super lignum crucis, et redemisti mundum et ad amplexandum omne quod redemisti, ut non me patiaris usque ad hoc mundo transire, antequam percipiam tuum sanctissimum corpus ad consolationem et munimen animae meae. Recordare, Domine, quoniam sacro illud suscepi cum initium devotionis cordis mei, et cum multa lacrymarum effusione, et non sinas me in novissimis meis carere benedictione hac.» Et dixit una sororum vigilantium cum ea: «Memento, domina, quod in quadam visione tua dixit ad te vox divina, cape et perficiam. Hinc ego confido, quod non sinet te Dominus sic ex improviso transire, quin adhuc aliquam manifestam consolationem ab eo percipias et majorem certitudinem finis tui.» Et gratanter recepit responsionem hanc. Exaudivit autem Dominus desiderium ejus, quoniam tunc dilatus est transitus ejus, postea communicavit autem finem. Aestimans autem ego posse eam adjuvare arte medicinae, et metuens ne forte ad insipientiam et inhumanitatem mihi imputaretur, si negligerem attentare hoc, perrexi cum festinatione in urbem Moguntiam (63) consulere medicos et comparare medicinas. Sed sicut erat voluntas Domini tollere eam de hoc mundo, nihil ex omnibus, quae requirebam, inveni.
123. Ipsa autem nocte (qua eram illi) infirmabatur solito majore erat sedens in lecto, et sorores cum ea vigilabant. Circa mediam autem noctis, cum dilectissime Dominum orasset et flevisset cum ei communicassem, coepit graviter anxiari, et ita a priori statu mutari, ut jam putaretur transitura; et post nullam anxietatem in exstasim venit. Sorores ergo, quae in circuitu erant, undique eam aspicientes, nimium stupefactae et finem adesse putantes, discurrere coeperunt alia ad alteram dicilium, in quo deponeretur, alia ad vigilandum conventum sororum. Quas cum venissent, iterum attrahere spiritum coepit et redire ad se ipsam. Et dixit cum silentio ad unam sororum, quae proxime ei accumbebat tenens eam in brachiis: «Nescio quid mihi est: lux illa, quam ex consuetudine in coelis aspicio, dividitur se.» Et amplius non adjecit. Tunc singulae sororum procumbentes ante eam, veniam petebant ab ea, rogantes, ut omnem offensam eis indulgeret. Hoc autem illa cum magna benevolentia ac prudentia faciebat: et e converso quarum potuit, seipsam humiliavit ad eas, tanta discretione per omnia utens, ut manifestus Spiritus sancti gratiam in eo considerarent. Tunc una sororum interrogabat eam secreto dicens: «Charissima, numquid adhuc aliquid tibi signi demonstratum est a Domino, aut aliquam vocem percepisti, unde possis agnoscere finem tuum?» Et dixit: «Non sum digna, quam tale percepi.» Post haec dixit sororibus, ut abiret conventus ad cantandas Matutinas: tempus enim jam erat.
124. Et dum sorores, quae in circuitu ejus erant, psallere coepissent, iterum in exstasim venit. Et cum jam complevissent Officium Matutinale, respiravit et ad se ipsam reversa est. Et dixit quibusdam illarum, ut irent quiescere. Et manentibus cum ea iis, quae maxime familiares erant, dixit una illarum: «Charissima, dic nobis, si potes, qualiter te habueris in hac exstasi, et si aliquid tibi a Domino revelatum est, aperi nobis.» Et dixit: «Non possum, paullulum exspectate.» Et cum aliquantulum collegisset vires ad se, dixit: «Visiones sanctas, quas divinis in summis festivitatibus videre solebam, et de quibus nihil dictum est ab angelo Dei ante plures annos, quod non essem eas visura usque ad obitus mei tempus, nunc mihi Dominus demonstravit; hoc ergo est mihi certissimum indicium finis mei. Rogo tamen, ut adhuc sileatis super hoc, neque minime divulgetis.» Post haec cum conventus sororum jam Matutinas decantasset, venit una ex maturioribus quae dixit ad eam: «Dic nobis, dilectissima, si aliquid a Domino consolationis accepisti.» Et respondit: «O quam bonam consolationem accepi!» Et quia vires non habebat dicendi, sorores, quae adstiterant ab ea, dicebant in audientia ipsius, tam illi quam ceteris, quae jam convenerant, qualis fuisset visio quam viderat. Et factus est fletus magnus inter eas. Tunc confortata spiritu, et sedens, allocuta est omnes hoc modo:
125. «Dilectissimae meae, in hac re habete certitudinem finis mei, et testimonium verum omnium eorum quae Dominus mecum operatus est. Rogo et admoneo vos, ut stabilem fidem adhibeatis iis quae fecit Dominus coram vobis in me, neque diffidatis unquam, et ego credo operibus ejus, et testimonium eis perhibeo morte mea. Ipse hactenus operatus est in me, et usque in finem operatur; vos illi semper gratias agite singulariter super omnibus his. Semper insidiosus est mihi Satanas, et multos laqueos posuit mihi; et scio, quod etiam post obitum meum non desistet adversari mihi, et corrumpere famam meam, et obscurare ea quae fecit Dominus mecum. Ego ab adolescentia mea nulla passa sum inter vos dura et intolerabilia corpori meo, in infirmitatibus inutilis, et penuriae necessariarum mearum, et in laboribus quos assumpsi. Et postquam coepit Dominus singularem gratiam suam ponere in me, gravior passa sum, quam prius: non specialiter propter aliquas iniquitates meas, sed ut per meos labores, quos foris vidistis in me, comprobaretur ea quae occulte Dominus mihi demonstravit, ut tanto magis credibilia essent, tam vobis quam aliis hominibus, qui haec erant percepturi.»
126. Tunc sorores unanimiter ad eam dixerunt: «Domina dilectissima, quandoquidem jam amplius habere non possumus te ipsam, rogamus, ut denomines nobis aliquam personam inter nos, quae magisterium super nos, cum Dei voluntate, possit habere, et haec cum omni benevolentia gratantissime suscipiemus.» Et dixit: «Consilium meum est, ut A. ipsam, quae post me priorissam (64) habuit inter vos, et bene atque compleverit omnia fecit, quae ad officium ipsius pertinebant, assumatis in locum meum: ipsam honorate, et diligite, et supportate eam propter Dominum, quandiu dimiserit eam. Novit Dominus, quod non propter cognitionem, quae est inter me et illam, aut propter aliquam singularem dilectionem haec dico; sed quia confido illa placitum esse Domino, et quod expediens erit vobis. Dominus de caetero vos consoletur, et per omnia vos doceat, quae placita sunt illi.» Susceperunt autem gratanter consilium ejus, et ipsam, quam denominaverat, postea domino abbate postulaverunt sibi dari in magistram, et consensit petitioni earum.
127. Cum autem finem fecisset verborum quibus sorores allocuebatur, dicebant ad eas quae familiares ei ministrabant: «Heu! quid fiet de fratribus mei absentia? Heu super medicinis, quibus mihi negotiatur! Quid ad me pertinent medicinae? Mittite obsecro, cum omni festinatione nuntium ad revocandum eum; et sic fecerunt. Erat autem feria quarta. Mane autem facto, mox advocatus est dominus abbas, et sedente eo coram ipsa, narraverunt ei sorores visionem, ex qua de morte sua certificatae fuerant. Nam et ipsa ad narrandum vires non habebat. Qui cum audisset narranti verba, dixit ad eam: «Nunquid ista ita se habent?» Et ait: «Ita, mi domine, et hinc habeo certissimum testimonium mortis meae.» Mox ergo ipse ad servitium Dei accedens, de sancta Trinitate officium celebravit, pro eo quod sanctae Trinitatis mysterium sibi ancilla Domini in visione praefata revelatum fuisse testabatur; eo modo quo et ante decennium ei fuerat demonstratum in eadem visione. Exploso autem divino officio, sancta eam communione munivit, et dicta est litania cum nulla devotione tam fratrum quam sororum, uberrimi lacrymarum super eam.
